از آیات فراوان کلام نور بخش الهی به دست می آید که در ادیان آسمانی از زمان حضرت ابراهیم خلیل^(ع) تا امروز خداوند محوریت حرکت توحیدی را، و راه خداوند را در کعبه قرار داده و رمزها و رازهای این مساله هنوز واقعاً برای ما آشکار نیست. همه جا خانه خداست و مالک همه چیز خداوند است.  اما خداوند در سرزمین مکه خانه انتخاب می کند و برای آن احکامی و بر محور آن عیدی قرار می دهد، و تاریخی  به عنوان حج که با طراحی و معماری جبرئیل و با بنای حضرت ابراهیم و اسماعیل^(ع) در یک منطقه خشک و بی  آب و علف بنا شده است که کعبه نام دارد.

کعبه یک ساختمان چهار گوشه، طوری طراحی شده است که هر گوشه اش به طرف یکی از جهات اربعه (شمال، جنوب، شرق و غرب) است. بعضی ها می گویند، این طراحی بخاصر این بود که این گوشه ها با طوفانهای آن منطقه یک نوع حفاظت ساختمانی است. خانه کعبه از زمان حضرت ابراهیم^(ع) که دو هزار سال پیش از حضرت مسیح^(ع) بوده و حالا هم ما دو هزار سال بعد از حضرت مسیح هستیم، چهار هزار سال خانه کعبه به همان صورت اول خود باقی مانده، بارها در اثر سیل و جنگها خراب شده ولی مجدداً با تغییرات کمی ساخته شده است.

لذا مسلمانان سال یکبار در ماه ذی الحجه پاسخ به دعوت شیخ الانبیاء حضرت ابراهیم خلیل الرحمان^(ع)، به خانه کعبه مشرف می شوند؛ حرکت مهمانان و زوار بیت الله الحرام از سراسر جهان به عشق دیدار خانه معشوق و کعبه آمال و اجتماع آنان در سرزمین وحی در حقیقت یک هجرت بزرگ است؛ رفتن به مکه معظمه یک سفر الهی و خدایی است، یک میدان گسترده خود سازی و جهاد اکبر است.

همانگونه که در برخی از روایات آمده اسرار عبادتها در قیامت ظهور مى‌کند که روز ظهور باطن افراد و اعمال آنان است، اسرار نماز و روزه و سایر عبادات در قیامت ظهور مى‌کند،  اما اگر کسى در دنیا توانست بفهمد حجش مورد قبول یا مردود واقع شده مى‌تواند به گوشه‌اى از اسرار حج واقف شود.

اولین عمل در عمره تمتع یا عمره مفرده و حج تمتع یا حج افراد، احرام در میقات است.

اولین مرحله از مناسک حج تمتع بعد از احرام حج تمتع، وقوف از سرزمین عرفات مى‌باشد و این عمل بعد از زوال روز نهم ذیحجه تا غروب شرعى مى‌باشد.

امیرالمومنین امام على^(ع) درباره راز وقوف در عرفات فرمودند: عرفات خارج از مرز حرم است و میهمان خدا باید بیرون دروازه، آنقدر تضرع کند تا لایق ورود به حرم شود.

یکى از بهترین اعمال در روز عرفه، خواندن دعاى امام حسین^(ع) در این روز مى‌باشد.

در این دعا، امام حسین^(ع) همان‌طور که روش حکومت اسلامى و دولت مکتبى و ظهور ولایت الهى را نشان مى‌دهد، رسم سلحشورى و سنت سرکوبى جنایتکاران را هم ارائه مى‌کند.

محرم شدن واجبات و مستحباتى دارد، یکى از مستحبات احرام غسل است و براى انجام غسل باید لباس دوخته را بیرون آورد به این معنا که یک وقت انسان لباس چرکین و کهنه را از بدن بیرون مى‌آورد و لباس نو و پاکیزه مى‌پوشد اما در اعمال حج، علاوه بر این کار، بدن را شستشو مى‌دهد.
وقتى لباس کهنه و دوخته را از تن در مى‌آورد یعنى لباس معصیت را از خود دور مى‌کند و معناى غسل آن است که گناهان گذشته را با آب توبه شستشو مى‌دهیم یعنى خدایا من دیگر گناه نمى کنم و حتى گناهان گذشته را مى‌خواهم شستشو دهم.

پس سر غسل آن است که خدایا من همه آن معاصى و گناهان را در پاى توبه تو ریختم و اینک با بدن پاک، قلب پاک و جامه پاک، جامه طاعت در بر مى‌کنم.

لذا امام سجاد^(ع) به گوشه‌اى از این اسرار اشاره نموده و فرمودند:‌شما وقتى در میقات تنظیف مى‌کنید، در حقیقت خود را از ریا و نفاق تطهیر مى‌نمایید.

طاهر نمودن بدن، الگو و نمونه‌اى از تطهیر دل و قلب از ریا و نفاق است.

آنگاه که احرام مى‌بندید، هر آنچه را که خداوند متعال بر شما حرام کرده است، شما هم بر خود حرام مى‌کنید و متعهد مى‌شوید که در مرز حرام راه نروید.

اینکه احرام مردان در لباس مخیط و دوخته صحیح نمى‌باشد چون مى‌خواهد به انسان تفهیم کند او روزى را در پیش دارد که باید با لباس ندوخته وارد آن شود و آن روز مرگ است که کفن در بر مى‌کند و قیامت با همان کفن ظهور و حضور پیدا مى‌کند.

حاجی پس از غروب آفتاب روز نهم ذیحجه از سرزمین عرفات به سوى مشعرالحرام حرکت مى‌کنند.

اما مشعرالحرام جزو محدوده حرم و اولین در ورودى حرم است، لذا کسى که در عرفات و در روز عرفه به علوم و معارف الهى عارف شده، لایق است که وارد حرم شده و در راهرو و دالان ورودى آن شبى را بیتوته کند و از همانجا سنگریزه‌هایى را جمع‌آورى نماید تا در روز دهم در منا جمرات و شیطان را رمى کند.

راز وقوف در مشعرالحرام آن است که قلب خود را با شعار تقوا آگاه کند تا قلب او با تقوا شناخته شود و با جمع‌آورى سنگریزه‌ها نیرو مى‌گیرد و خود را مسلح مى‌کند تا با شیطان به نبرد برخاسته و با طاغوت بجنگد.

هنگامی که برای قربانی در سرزمین  منا حاضر می شوند، رمز گذشت از همه چیز در راه معبود را در می یابد؛ قربانی کردن مظهری است برای تهی نمودن قلب از غیر یاد خدا و هنگامی می توان از این مناسک بهره تربیتی کافی گرفت که تمام صحنه ذبح اسماعیل و روحیات این پدر و پسر به هنگام قربانی در نظر مجسم شود و آن روحیات در وجود انسان پرتو افگن گردد.

هنگامی که به سراغ جمرات می رویم این معما در نظر حجاج خود نمایی می کند که با پرتاب این همه سنگ به یک ستون بی روح چه مفهومی می تواند داشته باشد؟

و چه مشکلی را حل می کند؟ اما بخاطرانسان می آید که اینها یاد آور مبارزات حضرت ابراهیم^(ع) با وسوسه شیطانی است که سه بار بر سر راه او ظاهر شد و تصمیم داشت او را در این جهاد اکبر گرفتار سستی و تردید کند، اما هر بار آن قهرمان توحید او را از خود دور کرد.

مفهوم این مراسم این است که همه شما نیز در طول عمر در میدان جهاد اکبر با وسوسه های شیاطین روبرو هستید و تا آنها را سنگ سار نکنید و از خود نرانید پیروز نخواهید شد.

پس حاجى متوجه باشد که آن‌ جمره،‌ شیطان نمى‌باشد و این سنگ زدن رمى شیطان و راندن شیطان نیست و شیطان هرگز با هفت سنگ طرد نمى‌شود، تنها راه در امان ماندن از آسیب‌هاى شیطان پناه بردن به خداوند متعال مى‌باشد اما کسى که غافل باشد از یاد خداوند متعال، شیطان قرین او مى‌شود و کسى که شیطان قرین او شد هرگز نمى‌تواند شیطان را رد کند و چنین کسى حقیقتا اعمال منا را انجام نداده اگرچه ظاهرا انجام داده است و این شخص به سر رمى جمرات نرسیده است.

و هنگامی که حجاج  به صفا و مروه می روند و مشاهده می کنند که گروه گروه مردم از کوه کوچک به آن کوه کوچکتر می روند و ا ز آنجا بر می گردند و بی آنکه چیزی به دست آورده باشند این عمل را تکرار می کنند، گاه می دوند و گاه راه می روند، مسلماًٌ تعجب می کنند که این دیگر چه کاری است و چه مفهومی می تواند داشته باشد؟!

اما اینجاست که انسان به یاد آن زن با ایمان «هاجر» می افتد که با سعی و تلاش جان فرزند شیر خوارش حضرت اسماعیل^(ع) را نجات می دهد.

لذا زائر عارف به اسرار حج، وقتى که آب زمزم را بر سر و سینه یا در کام و دهان خود مى‌ریزد، قصد او این است که خدایا، من جام طاعت نوشیدم و جام معصیت را ترک کردم.

سومین عمل در سرزمین منا، حلق است. موى سر انسان به حسب ظاهر، جمال و زیبایى انسان است.

اگر کسى موى سر شخصى را به اجبار بتراشد باید دیه بپردازد چون زیبایى را از او گرفته است.

اما در منا، باید سر خود را بتراشد و راز تراشیدن این است که انسان هرگونه غرور و کبر ومنیت را از سرش به در کند و خود را از هر معصیتى تطهیر و تنظیف نماید.

این گفتاری است از  بعد اخلاقی حج که از مهم ترین فلسفه حج همان دگرگونی اخلاقی است.  مراسم احرام انسان را به کلی از تعیینات مادی و امتیازات ظاهری و لباسهای رنگارنگ و زر و زیور بیرون می برد و یا تحریم لذائذ و پرداختن به خود سازی که از وظایف محرم است او را از جهان ماده جدا کرده و در عالمی از نور و روحانیت و صفا فرو می برد.

لذا رسول گرامی اسلام^(ص) در بیان معیار حج مقبول فرمودند، نشانه قبولى حج این است که حج گزار از آن پس، مرتکب گناه نشود اما اگر همچنان به تباهى و گناه تن داد، این نشان از مردود بودن حج اوست.

اما کنگره «توحید» و «اخلاص» و «عبادت»، کنگره «دعا» و «مناجات»، کنگره مجاهده با نفس و بریدگى از دنیا و تمرین آمادگى براى سفر آخرت، کنگره تمرین سیر الى‏ الله‏ و مجاهده و مراقبه و مکاشفه، در هیچ کجاى دنیا نیست. کنگره‏ای که «فرد» و «جمع» را در یکدیگر ذوب مى‏کند: عمل فردى را در فضاى جمعى و فضاى جمعى را در عمل فردى محو مى‏کند بدان گونه که هر «حاجى» در ایام حج، در اندیشه خویشتن‏یابى و حدیث نفس و راز و نیاز و تصفیه باطن خویش است.

حج، از سوى دیگر نشان از ژرفاى تاریخ نورانى انبیا و اولیاى الهى از آدم، نوح، ابراهیم، سلیمان، موسى، عیسى، محمد و اصحاب و آل محمد^(ص) دارد و حج، در این نگرش بازنگارى تاریخ انبیا است.

حج، یک تمرین است، یک مانور است یک آموزش چند روزه است براى آماده‏سازى فرد تا در پهنه زندگى براى پیکارى بى‏امان، تمرین دیده و آموزش دیده باشد .

حج، در روزهائى اندک، این مراحل را به انسان مى‏آموزند که سرمشق همه زندگى او در سراسر دوره زندگیش باشد.

حج، از نگرش دیگر، بازساخت عرصات قیامت است، مجسم‏سازى حشر خلق، همه یک‎سو و بى‏هیچ امتیاز، روى به سوى بهشت یا جهنم، حشرى عظیم در پهنه دنیا که نمونه‏اى کوچک از حشر اکبر در سراى آخرت است.

سید جعفرعادلی«حسینی»